ناخودآگاه چرا وقتی از ما تعریف میشود، کار را خراب میکنیم؟
حتماً برایتان پیش آمده که در حین رانندگی، ورزش یا صحبت در جمع، وقتی کسی از شما تعریف میکند یا زیر نگاه دیگران قرار میگیرید، ناگهان همه چیز خراب میشود. مهارتهایی که همیشه عالی انجام میدادید، در یک لحظه بیدلیل ناپدید میشوند. چرا اینطور میشود؟ پاسخ در عملکرد ضمیر خوداگاه و ناخودآگاه هست.
مغز ما چهطور مهارت میسازد؟
مغز انسان دو بخش اصلی دارد: ضمیر خودآگاه و ناخودآگاه. وقتی با تمرین زیاد، یک مهارت را یاد میگیریم، آن بهصورت ناخودآگاه اجرا میشود. این یعنی نیاز نیست درباره هر قدم فکر کنیم؛ بدن آن را «خودکار» انجام میدهد. به این فرایند در علم، «خودکاری» یا automaticity میگویند. برای مثال: رانندگیِ تازهکارها نیاز به تمرکز زیاد دارد. اما وقتی تجربهاندوزی میکنید، رانندگی به کار ناخودآگاه تبدیل میشود و میتوانید همزمان صحبت کنید یا گوش بدهید. این یعنی ضمیر خودآگاه کنار میکشد و ضمیر ناخودآگاه کنترل را برمیدارد.
فشار اجتماعی و تعریف تمجید چه تأثیری دارد؟
بنابر نظریهی “explicit monitoring” یا نظارت آشکار، در شرایط فشار مثل تعریف شدن یا مشاهده شدن ضمیر خودآگاه ناگهان فعال میشود. فکر کردن به اجرای مهارت، بهجای انجام طبیعی آن، باعث خرابشدن عملکرد میشود.
در واقع، خودآگاه وارد عمل میشود و حرکات ناخودآگاهِ کاملاً تسلطیافته را مرحلهبهمرحله و دستی اداره میکند. این نهتنها باعث کند شدن اجرا میشود، بلکه ممکن است فرد به سبک یک تازهکار با روشی ناهماهنگ عمل کند.
نظریههای علمی درباره خرابشدن کار موقع اجرای فعالیت
تحقیقات روانشناسی عملکرد سه نظریه کلیدی درباره علت این شکستهای ناگهانی ارائه دادهاند:
• نظریهی نظارت آشکار (Explicit‑monitoring theory)
این نظریه میگوید فشار، ذهن را به سمت جزئیات هدایت میکند و اجرای خودکار را مختل میسازد. برای مهارتهایی که بهخوبی تسلط داریم، مسیر دقیق کنترل حرکات خودشکنی است.
• نظریهی حواسپرتی (Distraction theory)
در شرایط استرسزا، توجه به نگرانیهای بیرونی (نتایج فعالیت، نگاه دیگران، پیامدها) باعث میشود قسمتی از تمرکز از مهارت برداشته شود. این موضوع بهویژه در مهارتهایی که نیازمند حافظه کاری بالا هستند (مثل ریاضیات یا آزمونها) باعث کاهش عملکرد میشود.
• نظریهی تحریک بیشازحد (Over‑arousal)
بر اساس قانون Yerkes–Dodson، تحریک مثبت تا حدی مفید است، ولی وقتی فشار انگیزشی (مثلاً داشتن جایزه ای بزرگ) از حد عبور میکند، عملکرد افت مییابد. مغز بیشازحد تحریک میشود و شفافیت تصمیمگیری را از دست میدهد.
مثالهای تجربی در سطح جهان
• گلفبازان ماهر
سِیان بیلا نشان داده گلفبازان تازهکار وقتی به تکنیک خود فکر میکنند بهتر عمل میکنند، اما گلفبازان حرفهای وقتی نگران اجرای دقیقِ حرکت دست، آرنج و وزن خود میشوند، عملکردشان بدتر میشود.
• توپبازان بیسبال
در تحقیق روی بازیکنان بیسبال، وقتی تحت فشار، بازیکنان روی جهت حرکت چوب تمرکز کردند، تشخیصشان درستتر شد؛ ولی همین تمرکز خودآگاه حرکت روان چوب را خراب کرد و عملکرد کلیشان افت کرد.
• دادههای مسابقات دارت حرفهای مطالعهای روی 23 هزار پرتاب از بازیکنان حرفهای دارت نشان داد برخلاف آنچه انتظار میرفت، عملکرد آنها تحت فشار بهتر میشود. این نتیجه برخلاف بسیاری از مطالعات قبلی (که روی آماتورها بود) نشان داد مهارت خیلی بالا ممکن است در مقابل فشار مقاومتر باشد
• تمرین واکنش، اختلال و سوئیچکردن
مطالعهی جدیدی در سال ۲۰۲۴ نشان داد فشار عملکرد تاثیری روی اجرای ساده کارها ندارد، اما تواناییهای کنترل رفتار (مثل خاموشکردن واکنش یا تغییر دستور عمل) تحت فشار افت میکند. نکته جالب: نشانههای مثبت قبل به کاهش مشکل کمک میکنند، یعنی عملکرد بهتر میشود.
چرا نگاه به یک نقطه کمک میکند؟
این تمرین نگاه کردن به یک نقطه ثابت برای حفظ تعادل در حقیقت نوعی مشغولکردن ضمیر خودآگاه است. با این کار، خودآگاه دیگر نمیتواند بر اجرای تعادل متمرکز شود، پس بدن با استفاده از تجربیات گذشته و بخش ناخودآگاه، بهصورت خودکار تعادل را حفظ میکند.
در واقع، خودآگاه مشغول نگه داشته میشود تا ناخودآگاه بدون مانع وارد عمل شود و عملکرد تثبیتشدهی شما ادامه یابد.
راهکارهای علمی برای جلوگیری از خرابشدنِ مهارتها
• منحرف کردن توجه آگاهانه
با انجام فعالیتی کممداخله کننده مثل شمارش معکوس یا خواندن یک آهنگ، میتوان تمایز بین دو ضمیر را حفظ کرد. تحقیقات نشان داده این نوع تمرکز کمچالش ذهنی، میتواند مانع ورود آگاهانهی بیشازحد شود و اجرا را روان نگه دارد.
• تمرین تحت شرایط فشار
تمرین کردن در محیطهایی که شبیه شرایط واقعی فشار هستند (مثلاً حضور مخاطب، بازخورد رسمی، جایزه خیالی) باعث میشود ناخودآگاه با وضعیت تحت فشار تطبیق یابد. پیشنهاد می شود با این روش، مقاومت عملکردی ساخته شود.
• آموزش کاهش خودآگاهی
تمرینهایی مثل self‑consciousness training طراحی شدهاند تا حساسیت نسبت به نگاه دیگران کاهش یابد. در یکی از پژوهشها، آموزش تمرکز روی خروجی (نه اجرای تکنیکها) باعث کاهش اثرات منفی خودآگاهی و کمک به ناخوداگاه شد.
• استفاده از پیامهای مثبت یا نشانههای انگیزشی
مطالعه ۲۰۲۴ نشان داد نشانههای پیشآگاهی مثبت میتواند مهارتهای inhibition و switching را پایدار نگه دارد و جلوی افت عملکرد را بگیرد.
نتیجهگیری
آنچه باعث میشود در هنگام تعریف یا مشاهده دیگران عملکردمان خراب شود، ورود ضمیر خودآگاه به میدان تسلط بر مهارتهایی است که قبلاً به ناخودآگاه واگذار شدهاند.
تحقیقات علمی از نظریه نظارت آشکار و حواسپرتی گرفته تا آزمایشهای بیلاک، مطالعات مغزی و پژوهشهای نوین درباره inhibition و switching همگی نشان میدهند که فشار ذهنی باعث دو اتفاق ممکن است شود:
- حواس ما به نگرانیها پرت شود.
- یا روند اجرای خودکار را به صورت دستی کنترل کنیم.
راهحل این نیست که فکر نکنیم بلکه فکر را به سمتی هدایت کنیم که خودش مزاحم اجرا نباشد.
دیدگاهتان را بنویسید